ZADRUGA SRBA ZANATLIJA NOVOSAĐANA
Zadruga Srba zanatlija Novosađana predstavlja jedno od najznačajnijih udruženja u istoriji novosadskog zanatstva i važan deo društvenog, privrednog i nacionalnog života Srba u Novom Sadu tokom druge polovine 19. veka. Osnovana je 1870. godine, u vremenu kada su tradicionalni cehovi već gubili nekadašnji značaj, a zanatlije morale da pronađu nove oblike udruživanja, zaštite i međusobne pomoći.
Novi Sad je u 19. veku bio snažno trgovačko i zanatsko središte. U gradu su radili brojni majstori različitih struka: obućari, čizmari, krojači, stolari, kovači, bravari, sarači, bačvari, opančari, papudžije, berberi, sapundžije, kazandžije, kolari, ćurčije i mnogi drugi. Zanatlije nisu bile samo privredni sloj grada, već i važan činilac njegovog javnog života. U njihovim radionicama, kućama i udruženjima čuvala se tradicija, razvijao građanski duh i oblikovala svest o značaju rada, obrazovanja i zajedništva.
Osnivačka skupština 1870. godine
Osnivačka skupština zanatlijske Zadruge održana je 14. juna 1870. godine u Novom Sadu. Skupštini je prisustvovalo 155 zanatlija iz cele Vojvodine, što pokazuje da je potreba za ovakvim udruživanjem bila široko prepoznata.
Među prisutnima najviše je bilo obućara — cipelara, čizmara, papudžija i opančara — ukupno 59. Zatim su bili zastupljeni krojači, zajedno sa abadžijama, kojih je bilo 25, ćurčije sa 19 predstavnika, berberi sa 7, kovači sa 6, kao i po nekoliko sapundžija, stolara, kolačara, kazandžija, kolara i sarača. Po jedan skupštinar zastupao je simidžije, šeširdžije, bojadžije, kapamadžije, kujundžije, obručare i staklare.
Ovakav sastav osnivačke skupštine jasno pokazuje širinu zanatskog života u tadašnjem Novom Sadu i Vojvodini. Zadruga nije okupljala samo jedan zanat ili jednu užu grupu majstora, već je predstavljala zajedničku organizaciju različitih zanatlijskih struka, povezanih istom potrebom: da unaprede svoj položaj, zaštite svoje interese i ojačaju ugled zanatstva u društvu.
Prva uprava Zadruge
Za predsednika Zadruge izabran je novosadski ćurčija Marko Popović, za zamenika predsednika sapundžija Jovan Jovanović, dok je profesor Aleksandar Sandić obavljao dužnost sekretara. Već sam izbor ljudi koji su stajali na čelu Zadruge pokazuje spoj zanatskog iskustva i obrazovanog građanskog sloja, što je bilo veoma važno za oblikovanje jedne ozbiljne i dugotrajnije ustanove.
Od osnivačke skupštine 1870. godine do potvrđivanja statuta prošlo je nekoliko godina. Prva Glavna skupština sa potvrđenim statutom održana je 26. oktobra 1874. godine. Time je Zadruga dobila jasniji pravni okvir za svoj rad i postala važna ustanova novosadskog zanatlijskog života.
Pečat i zastava
Zadruga je imala i svoj prepoznatljiv znak. U njenom pečatu nalazio se srpski grb, a preko njega dve ruke pružene jedna drugoj u znak rukovanja. Taj motiv jasno je izražavao osnovnu ideju udruživanja: slogu, poverenje i međusobnu pomoć.
Kao svoju zastavu Zadruga je prihvatila srpsku trobojku sa istim znamenjem u sredini, kao i sa simbolima svih zanata koji su bili predstavljeni na osnivačkoj skupštini. Time su i pečat i zastava postali vidljiv izraz identiteta srpskih zanatlija Novosađana.
Ciljevi udruživanja
Osnovni zadatak Zadruge bio je da unapređuje zanatstvo, da popravlja materijalno stanje svojih članova i da se brine o njihovom stručnom usavršavanju. Srpske zanatlije u Novom Sadu želele su da se organizuju kako bi mogle uspešnije da se nose sa konkurencijom imućnijih, obrazovanijih i bolje povezanih zanatlija drugih narodnosti.
Zadruga je trebalo da pomogne svojim članovima, da unapredi zanatsko znanje, podstakne solidarnost i zaštiti interese srpskih zanatlija u gradu koji se brzo razvijao.
Za razliku od starih cehova, koji su bili zatvorene i strogo uređene staleške organizacije, zadruga je predstavljala moderniji oblik udruživanja. Članstvo je bilo dobrovoljno, a njen značaj nije bio samo privredni, već i kulturni i društveni. Ona je okupljala zanatlije oko zajedničkih potreba, ali i oko ideje da se srpsko građanstvo u Novom Sadu učvrsti, obrazuje i ekonomski osnaži.
Slava Zadruge — Sveti Sava
Posebno mesto u životu Zadruge imala je i njena slava — Sveti Sava. Obeležavanje Svetog Save nije predstavljalo samo verski čin, već i izraz pripadnosti, zajedništva i poštovanja prema prosveti, znanju i duhovnoj tradiciji srpskog naroda.
Za novosadske zanatlije, Sveti Sava je bio simbol obrazovanja, moralnog reda i kulturnog kontinuiteta, što se prirodno uklapalo u ciljeve Zadruge: unapređenje zanatstva, međusobnu pomoć i jačanje društvene uloge srpskih zanatlija u Novom Sadu.
Zadruga i javni život Novog Sada
Zadruga Srba zanatlija Novosađana imala je i snažnu simboličku ulogu. Ona je predstavljala znak organizovanosti i samosvesti jednog sloja stanovništva koji je u velikoj meri doprineo razvoju Novog Sada.
Zanatlije su bile ljudi rada, ali i ljudi ugleda. Mnogi od njih učestvovali su u kulturnom, prosvetnom i nacionalnom životu grada, pomagali škole, društva, crkvene i dobrotvorne ustanove, kao i različite inicijative važne za srpsku zajednicu.
Od Zlatnih greda do Zanatskog doma
Sedište Zadruge dugo se nalazilo u Ulici Zlatnih greda, jednom od starih i značajnih delova Novog Sada. To nije bilo samo administrativno mesto okupljanja, već i prostor u kome su se čuvale uspomene, raspravljalo o potrebama zanatlija i donosile odluke važne za njihov položaj.
Godine 1937. zadrugari su, zajedno sa Zanatlijskim udruženjem i Pevačkim društvom „Neven”, kupili zgradu u Ulici Nikole Pašića. Time su novosadske zanatlije dobile snažno zajedničko sedište, koje je postalo poznato kao Zanatski dom.
Zanatski dom postao je simbol kontinuiteta zanatlijskog udruživanja u Novom Sadu. On je povezao više generacija majstora, šegrta, kalfi i privrednika, čuvajući uspomenu na vreme kada su zanati predstavljali osnovu gradskog privrednog života. U njemu se nastavila tradicija okupljanja zanatlija, obeležavanja važnih datuma i čuvanja svesti o značaju ručnog rada, majstorstva i poštenog zanatskog imena.
Nasleđe Zadruge
Posle Drugog svetskog rata Zadruga Srba zanatlija Novosađana prestala je da postoji u svom ranijem obliku, jer su se privrednici i zanatlije organizovali kroz nove institucije i komore. Ipak, njena tradicija nije nestala. Ona se smatra jednim od najvažnijih prethodnika kasnijih zanatlijskih i preduzetničkih udruženja u Novom Sadu.
Značaj Zadruge Srba zanatlija Novosađana nije samo u tome što je okupljala majstore različitih struka. Njena posebna vrednost je u tome što pokazuje kako su se novosadske zanatlije organizovale da bi zaštitile svoj rad, unapredile znanje, pomagale jedni druge i učestvovale u javnom životu grada.
Kroz ovu zadrugu može se pratiti razvoj građanskog Novog Sada, njegovih privrednih slojeva i njegove društvene solidarnosti.
Zato Zadruga Srba zanatlija Novosađana zauzima važno mesto u istoriji grada. Ona je svedočanstvo o vremenu kada su zanatlije bile jedan od temelja gradskog života, kada se ugled sticao radom, znanjem i čestitošću, a zajednica gradila kroz udruživanje, međusobnu pomoć i brigu za opšte dobro.
