KAKO JE NOVI SAD STEKAO PRAVA SLOBODNOG KRALJEVSKOG GRADA

Proces pretvaranja Petrovaradinskog šanca u slobodni kraljevski grad bio je dug i složen. On nije obuhvatao samo promenu pravnog statusa jednog naselja, već i njegovo izdvajanje iz dotadašnje vojne i komorske uprave, određivanje teritorije budućeg grada, rešavanje imovinskih i finansijskih pitanja, preseljenje vojske, kao i izbor novog imena i grba.

Nakon što je obavljeno saslušanje graničara, 15. avgusta 1746. godine sastala se mešovita komisija. U njenom radu učestvovali su predstavnici vojnih, županijskih i komorskih vlasti: u ime vojske baron Engelshofen, general-potporučnik, i vojni izaslanik Reuber; u ime Bačke županije podžupan Adam Čupor; a u ime komorskih vlasti Franjo Redl, carski upravnik dobara.

Komisija je zasedala u Petrovaradinskom šancu. Najpre je izvršen uviđaj na licu mesta, a zatim su se vojni i civilni članovi komisije sporazumeli o finansijskim i imovinskim pitanjima, kao i o preseljenju vojske. Posebna pažnja posvećena je mostobranu na levoj obali Dunava. Pošto je on predstavljao deo odbrambenog sistema Petrovaradinske tvrđave, izuzet je iz civilne nadležnosti i ostavljen pod vojnom upravom.

Prilikom zvanične primopredaje Petrovaradinskog šanca obavljeno je i razgraničenje teritorije. Popisana su državna pusta zemljišta i stanovi u gradskom ataru. Franjo Redl, kao upravnik državnih dobara, izvršio je službene popise i saslušao stanovništvo. Na osnovu tih izjava sastavio je izveštaj o teritoriji budućeg slobodnog kraljevskog grada i podneo ga Ugarskoj kraljevskoj dvorskoj komori.

Prilikom razgraničenja utvrđeno je da Petrovaradinskom šancu, odnosno budućem slobodnom kraljevskom gradu, pripadaju puste Zajol – Sajlovo, Mortályos –  Mrtvaljoš, Kamendin –  Keménd, Rivica i Čenej –  Cheme, zatim sam Šanac, na čijem se prostoru danas prostire grad, kao i salaš Dunatel i deo zemljišta koji je futaško vlastelinstvo ranije samovoljno prisvojilo.

Kada je određena teritorija novog grada i kada je u državnu blagajnu uplaćen otkupni iznos od 80.000 rajnskih forinti, otvorilo se pitanje njegovog imena. Stari naziv Petrovaradinski šanac više nije odgovarao novom položaju naselja. On je podsećao na vojnu zavisnost i nije označavao samostalnu gradsku opštinu. Bio je neprikladan već i ranije u odnosu na građansko stanovništvo, a naročito nakon što su i graničari potpali pod civilnu vlast.

Zbog toga se tražilo novo ime za grad. U decembru 1747. godine delegacija iz Petrovaradinskog šanca otišla je u Ugarsku kraljevsku dvorsku kancelariju sa molbom da se varoš više ne naziva Petrovaradinski šanac, već da dobije ime Bačvar ili Dunavar. Pored toga, opština je tražila da se uz postojeća dva godišnja vašara odobre još dva, kao i da se odredi forum za sudske žalbe.

Molba je razmatrana u Dvorskoj kancelariji 26. januara 1748. godine. Kancelarija je priznala da se dotadašnje ime, koje je označavalo vojnu zavisnost, ne može zadržati nakon prelaska mesta pod civilnu upravu. Predloženo je da se novi grad nazove Dunavar, Vodeno naselje ili Újvidék, odnosno Novi Sad. Marija Terezija je, međutim, sopstvenom rukom na podnesku Dvorske kancelarije zapisala: „nominatur Neoplanta” — neka se nazove Neoplanta.

Time je pitanje imena novog slobodnog kraljevskog grada bilo rešeno. Kraljevskom poveljom od 1. februara 1748. godine staro ime Petrovaradinski šanac ukinuto je, a gradu je dato novo ime: Neoplanta, na mađarskom Újvidék, na nemačkom Neusatz, odnosno na srpskom Novi Sad.

Dobijanje statusa slobodnog kraljevskog grada bilo je povezano i sa širim političkim i finansijskim prilikama u Habsburškoj monarhiji. Ratovi koje je vodila Marija Terezija ispraznili su državnu blagajnu, pa je kraljica tražila pomoć od zemaljskih vlasti i podanika za nastavak ratovanja. Stanovnici Petrovaradinskog šanca ponudili su kraljici 80.000 rajnskih forinti. Taj iznos predstavljao je jedan od važnih pravnih osnova za sticanje ranga slobodnog kraljevskog grada.

U povelji o privilegijama kraljica se pohvalnim rečima osvrnula na zasluge stanovnika Petrovaradinskog šanca. Istaknuto je da su oni u ranijim vremenima učestvovali u borbama protiv Turaka, a u novije doba pomagali u ratovima vođenim protiv Pruske, Francuske i drugih država. Posebno je naglašeno da su, kao dokaz svoje odanosti, za potrebe ratova uplatili u kraljevsku blagajnu iznos od 80.000 rajnskih forinti.

Marija Terezija je u povelji istakla da se Petrovaradinska komorska varoš uzdiže u rang slobodnog kraljevskog grada kako bi se nagradile vernost i zasluge njenih stanovnika, ali i da bi se podstakao razvoj trgovine, povećao broj stanovnika i poreskih obveznika, oživeli promet i transport poljoprivrednih proizvoda, kao i da bi se u tom delu zemlje stvorilo važno trgovačko središte.

Posebno je naglašen i vojni značaj grada. Što je mesto naseljenije i razvijenije, to u vreme mogućih ratova može više pomoći carskoj vojsci i obližnjoj Petrovaradinskoj tvrđavi. Zbog toga je uzdizanje Petrovaradinskog šanca u slobodni kraljevski grad imalo istovremeno ekonomski, administrativni i strateški značaj.

Petrovaradinski šanac stekao je prava slobodnog kraljevskog grada iz više razloga. Njegovi stanovnici su kao graničari učestvovali u ratovima, a kasnije je građanstvo doprinelo ratnim troškovima sa 80.000 rajnskih forinti. Grad je već imao razvijenu trgovinu i zanatstvo i predstavljao je jedno od najživljih trgovačkih mesta u Bačkoj, povezano i sa Sremom. Uz to, njegov položaj u neposrednoj blizini Petrovaradinske tvrđave davao mu je poseban vojni značaj.