JEVREJSKA 7-11 – KOMPLEKS SINAGOGE

Kompleks koji obuhvata sinagogu, bivšu jevrejsku školu (danas Baletsku školu) i zgradu opštine sa stanovima za činovnike (danas Jevrejska opština) podignut je u periodu 1906–1909. godine, prema projektu budimpeštanskog arhitekte Lipot Baumhorna, najpoznatijeg projektanta sinagogalnih objekata u Austrougarskoj.

Građeni su istovremeno, u stilu secesije.

Sinagoga, smeštena u sredini kompleksa, osmišljena je kao trobrodna bazilika sa pripratom, dvema kulama kvadratne osnove na pročelju, tročlanim apsidalnim delom i monumentalnom kupolom u središtu.

Glavnu fasadu oblikuje tročlani portal sa arhivoltom i velika rozeta nadvišena lucima.

Dekoracija je izvedena u žutoj klinker cigli, dok su rubovi prozora i vrata istaknuti ornamentalnim motivima i hebrejskim natpisima.

Unutrašnjost je prostrana i svetla. Posebno se ističu zidana pregrada hora sa maketom Jerusalimskog hrama, galerije ukrašene frizovima, vitraži sa ornamentalnim kompozicijama i veliki vitraž u kupoli.

U prizemlju se nalazi 584 mesta za muškarce, a na galerijama 416 mesta za žene.

Na istočnoj strani postavljen je aron hakodeš, sveti orman sa svicima Tore, ispred koga se uzdiže bima sa menorama.

U sinagogi su nekada bile i orgulje, ugrađene 1908. godine, a od 1924. godine pokretane elektromotorom.

Levo i desno od sinagoge nalaze se dvospratne zgrade bivše škole i opštine, sa fasadama orijentisanim ka ulici, a prozorskim nizovima ka dvorištu. U dvorišnom delu nalazilo se i ritualno kupatilo – mikve.

Popis stanovništva Petrovaradinskog Šanca iz 1717. godine beleži prisustvo tri jevrejske porodice u komorskom, odnosno građanskom delu naselja. Njihov broj se znatno povećao nakon 1739. godine, kada je Beograd ponovo pao pod tursku vlast. Tada se u Šanac doseljava veći broj Jevreja, među kojima i ugledna trgovačka porodica Hiršl, koja je tokom gotovo čitavog jednog stoleća imala vodeću ulogu u životu novosadske jevrejske zajednice.

Sticanje statusa slobodnog kraljevskog grada (1748) nije donelo značajnije promene u njihovom pravnom položaju. U administrativnim dokumentima pominju se uglavnom kao „platioci takse“, što govori o ograničenim građanskim pravima koja su tada imali. Kao i u mnogim srednjoevropskim gradovima tog vremena, Jevreji su živeli u izdvojenim ulicama ili četvrtima, svojevrsnim „getima“.

Osnovno zanimanje novosadskih Jevreja bila je trgovina, ali su se bavili i zanatima i različitim uslužnim delatnostima. Pošto su često bili upućeni na sopstvenu zajednicu, organizovali su i sopstvene lekare, hirurge, apotekare i druge stručnjake, čime su stvarali unutrašnju društvenu infrastrukturu.

Već 1743. godine zajednica je imala sinagogu i rabina. Sinagogalna tradicija u Novom Sadu datira iz 1717. godine, kada se prva sinagoga nalazila u Gospodskoj ulici. Nakon nekoliko izmena i rekonstrukcija, današnja – peta sinagoga po redu – podignuta je 1906–1909, kada je svečano osvećena 8. septembra.

Tokom Drugog svetskog rata sinagoga je pretrpela oštećenja, a 1944. godine služila je kao mesto okupljanja novosadskih Jevreja pre deportacije u logore smrti.

Posle rata služila je i kao magacin, dok nije obnovljena i 1991. godine ponovo otvorena, sada kao koncertna dvorana i spomenik kulture od velikog značaja.

Danas novosadska sinagoga, sa pratećim zgradama, predstavlja jedan od najupečatljivijih arhitektonskih kompleksa u gradu i važan spomenik jevrejske zajednice i istorije Novog Sada.

Jevrejska 7–11

Jevrejska škola

Ugarsko namesničko veće u Budimu je, raspisom od 31.03.1783. dostavilo je rešenje kojim je odobreno otvaranje jevrejskih škola u celoj Ugarskoj. Jevreji su u Novom Sadu 1789. godine imali versku opštinu, a možda i narodnu osnovnu školu. O jevrejskoj narodnoj osnovnoj školi u Novom Sadu postoje podaci tek posle 1796, odnosno 1802. godine. Ako je jevrejska škola u gradu postojala pre toga, nije imala pravo javnosti.

Jevrejska osnovna škola u Novom Sadu počela je sa radom 1796. godine. Bila je prva nacionalna škola u gradu, a u Istorijskom arhivu čuvaju se dnevnici i upisnici od 1857. do njenog podržavljenja 1920. godine.

Škola je beležila stalni rast: 1864. godine nastavu je pohađalo 72 dečaka i 62 devojčice, uz tri učitelja, dok je deset godina kasnije broj učenika dostigao gotovo dvesta. Odlikovali su je stručni kadar, primerena disciplina i kvalitetan program, pa je bila cenjena i izvan jevrejske zajednice – školu su pohađala i deca drugih veroispovesti.

Prve učionice nalazile su se u maloj kući uz sinagogu. Nova zgrada podignuta je 1884. godine, a dodatni školski objekat 1892. godine.

Poslednja i najreprezentativnija školska zgrada izgrađena je 1907. godine, kao deo jedinstvenog kompleksa sa sinagogom i zgradom Jevrejske opštine.

Za vreme Prvog svetskog rata služila je kao bolnica, da bi 1919. godine bila vraćena svojoj nameni. Međutim, već sledeće godine, sprovođenjem Uredbe o školama u Kraljevini SHS, nacionalne i privatne škole postale su državne, pa i ova – pod imenom „Državna osnovna škola na Futoškom putu“, sa tzv. jevrejskim razredima. Rešenjem Prosvetnog odseka Uprave za BBB u Novom Sadu od 11.03.1919, koje je odobrilo Ministarstvo prosvete, u jevrejskim školama mađarski jezik zamenjen je srpskohrvatskim.

Ministarstvo prosvete je rešenjem ON br.31691/1920 naredilo da se jevrejska deca raspodele po odeljenjima sa srpskohrvatskim nastavnim jezikom. Tako je jevrejska narodna (privatna) osnovna škola u Novom Sadu formalno prestala da postoji 1919. godine, jer su njeni učenici i nastavnici uključeni u sastav odeljenja Narodne osnovne škole sa srpskohrvatskim nastavnim jezikom. Postoje podaci o jevrejskim učenicima i učiteljima novosadske osnovne škole u razdoblju od 1919. do 1940, bilo je troje predavača, dok se broj učenika kretao između 100 i 150.

Škola je radila do Drugog svetskog rata, kada su u pogromima i Holokaustu stradali mnogi njeni učenici i profesori. Posle 1942. godine njen rad nikada nije obnovljen.

Jevrejska opštinska zgrada

Jevrejska 11

Već prvih decenija XVIII veka novosadski Jevreji bili su okupljeni u Jevrejsku opštinu – Comunitas Judaeorum, gde su se rešavala ključna pitanja zajednice. Život opštine dugo se odvijao u maloj i neuglednoj kući, u kojoj je stanovao rabin, povremeno se održavala i nastava, ali prostor je ubrzo postao neadekvatan. Proširenja i adaptacije nisu mogla da zadovolje potrebe rastuće zajednice.

Zbog toga je početkom XX veka, zajedno sa projektom izgradnje nove sinagoge, odlučeno da se podigne i reprezentativna zgrada za potrebe Jevrejske opštine. Građevina je završena 1908. godine, prema projektu budimpeštanskog arhitekte Lipota Baumhorna, u istom secesijskom stilu kao i Sinagoga.

Trospratnica je bila namenjena administraciji, kancelarijama opštine, kao i stanovima za rabina, kantora i činovnike.

Visoki spratni nivoi daju joj vitkost, dok su komunikacije unutrašnjeg dvorišta rešene karakterističnim balkonskim hodnicima.

Danas je samo delom u upotrebi Jevrejske opštine Novi Sad, dok ostatak čine privatni stanovi.

Društvena i istorijska uloga

Opština je imala široku ulogu: brinula je o sinagogi, školi i groblju, kasnije i o kulturnim i zdravstvenim ustanovama koje je osnivala.

Iako je postojala od 1743. godine, dugo nije imala potpunu autonomiju – Magistrat je nadzirao njen rad, odobravao članove uprave i školski odbor.

Jedna od najvećih obaveza bila je prikupljanje tzv. tolerancijalne takse, poreza koji je uvela carica Marija Terezija 1743. godine. U početku je namet iznosio dve forinte po domaćinstvu, ali je ubrzo proširen na sve Jevreje i postao stalan izvor prihoda države, uz obrazloženje da ga moraju plaćati „da bi bili tolerisani“. Ovo teško opterećenje je dovodilo mnoge porodice do ivice egzistencije. Tek car Josif II 1786. godine ukida tolerancijal i uvodi tzv. kameralnu taksu, ali su problemi sa naplatom ostali.

Slična sudbina zadesila je novosadsku Jevrejsku opštinu dva veka kasnije, tokom okupacije 1941. godine, kada su mađarske vlasti naredile da se u roku od 48 sati prikupi velika suma u novcu, zlatu i dragocenostima. Kako ni tada obaveza nije mogla biti ispunjena, usledila je planirana odmazda.

Jevrejski kulturni dom

Petra Drapšina 8 (nekada Petra Zrinjskog)

Između dva svetska rata novosadska jevrejska zajednica razvila je veoma bogat društveni, kulturni i sportski život, koji je imao značajnu ulogu u gradskim zbivanjima. Posebno je bio aktivan Jevrejski sportski klub „Juda Makabi”, osnovan 1920. godine, sa brojnim sekcijama: fudbalskom, rvačkom, mačevalačkom, stonoteniskom, atletskom, plivačkom, bokserskom, kao i ženskim timom „Hazena”. Klub je ostvarivao zapažene rezultate na državnom nivou.

Pored sporta, u gradu su delovala i jevrejska pevačka društva „Hazemer” i „Hašira”, dramska udruženja, izdavačka delatnost, kao i razna omladinska društva. Njihovo sedište od 1935. godine postao je novoizgrađeni Jevrejski kulturni dom.

Arhitektura i sadržaji

Zgrada je podignuta u modernom stilu svedenih, geometrizovanih linija. Sa ulične strane imala je dva sprata, dok se prema Sinagogi protezalo dvorišno krilo sa velikom salom.

Sala je imala binu, balkon i kapacitet od 655 mesta, sa pratećim svlačionicama i garderobama.

U okviru objekta bile su i prostorije za društvene organizacije, zabavište i uprava Jevrejske opštine.

U Kulturnom domu organizovane su pozorišne predstave, koncerti, gimnastički nastupi, priredbe Jevrejske škole i brojni recitali. Sve do 1941. godine, zgrada je bila središte života jevrejske zajednice u Novom Sadu. Nakon toga, usledio je prekid zbog tragičnih događaja Holokausta.

Danas se u ovoj zgradi nalazi Visoka škola strukovnih studija za obrazovanje vaspitača.

Kulturna zaostavština

Kulturna baština novosadskih Jevreja je izuzetno bogata i obuhvata književna dela, muzičke kompozicije, časopise, novine, libreta, ali i arhitektonska i fotografska ostvarenja.

U prvim decenijama XVIII veka, Jevreji su u Novom Sadu govorili različitim jezicima – zavisno od kraja porekla – uz ponešto hebrejskog. Vremenom su usvojili nemački i mađarski, koji su ostali dominantni sve do 1941. godine, pa su na tim jezicima izdavali knjige, novine i časopise.

Nekada je u zajednici bio prisutan i jidiš, jezik aškenaskih Jevreja nastao između IX i XII veka.

Danas je srpski jezik osnovni jezik komunikacije novosadskih Jevreja, a upravo na njemu stvaraju i objavljuju nova kulturna dela.